Việt Nam đang bước nhanh vào quá trình già hóa dân số. Theo Cục Thống kê, năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên; dự báo đến năm 2030 con số này xấp xỉ 18 triệu người. Điều đó đặt ra yêu cầu ngày càng lớn về chuẩn bị tài chính cho tuổi già, bệnh tật và những biến cố ảnh hưởng đến thu nhập gia đình.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, Hiệp hội Tư vấn tài chính Việt Nam, trong cấu trúc an sinh cần phân biệt rõ vai trò của bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và bảo hiểm nhân thọ. Bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế là những trụ cột cơ bản của hệ thống an sinh; còn bảo hiểm nhân thọ là công cụ tài chính bổ sung trên cơ sở tự nguyện, giúp cá nhân, gia đình tăng thêm năng lực bảo vệ trước những rủi ro lớn.

Điểm cần hiểu rõ nhất là bảo hiểm nhân thọ trước hết là bảo hiểm, sau đó mới đến yếu tố tích lũy hoặc đầu tư nếu sản phẩm có cấu phần này.

Không thể chỉ đo bảo hiểm bằng “lãi”

Thị trường bảo hiểm nhân thọ hiện có nhiều dòng sản phẩm với cấu trúc quyền lợi khác nhau. Bên cạnh chức năng bảo vệ trước các rủi ro về tính mạng, sức khỏe, một số sản phẩm còn có cấu phần tích lũy hoặc đầu tư. Vì vậy, khách hàng quan tâm đến hiệu quả đầu tư là chính đáng, nhưng sẽ không đầy đủ nếu lấy lợi nhuận làm thước đo duy nhất cho toàn bộ hợp đồng.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, người mua đóng phí để chuyển giao một phần hậu quả tài chính của những rủi ro như tử vong, thương tật, bệnh hiểm nghèo... cho doanh nghiệp bảo hiểm theo phạm vi và điều kiện đã thỏa thuận. Do đó, không nên lấy lãi suất tiền gửi ngân hàng, mức tăng giá vàng hay lợi nhuận chứng khoán làm thước đo duy nhất để đánh giá hợp đồng bảo hiểm.

Chẳng hạn, một người trụ cột có thu nhập 30 triệu đồng/tháng, nếu gặp biến cố khiến nguồn thu nhập mất đi trong nhiều năm, thiệt hại tài chính của gia đình có thể lên tới hàng tỷ đồng. Giá trị quan trọng của bảo hiểm lúc này nằm ở nguồn tài chính được tạo ra đúng thời điểm gia đình cần nhất.

Đây cũng là “nghịch lý” của bảo hiểm: người mua trả tiền cho một quyền lợi mà họ luôn mong không phải sử dụng. Không ai mong mắc bệnh hiểm nghèo hay gặp tai nạn để được nhận tiền bảo hiểm, nhưng chính khả năng được bảo vệ khi biến cố xảy ra mới tạo nên giá trị của hợp đồng.

Bởi vậy, mua bảo hiểm với tâm lý “đóng vài năm rồi rút xem lời bao nhiêu” dễ dẫn tới kỳ vọng sai. Hợp đồng bảo hiểm nhân thọ thường được thiết kế cho thời gian dài; nếu chấm dứt sớm, giá trị nhận lại có thể thấp hơn tổng phí đã đóng do một phần phí được sử dụng cho quyền lợi bảo vệ và các chi phí theo hợp đồng.

Với sản phẩm có cấu phần đầu tư, vấn đề không phải phủ nhận yếu tố đầu tư mà cần tách bạch giữa quyền lợi bảo vệ và kết quả đầu tư. Người mua cần biết phần giá trị nào được bảo đảm, phần nào không được bảo đảm hoặc phụ thuộc vào kết quả đầu tư, đồng thời hiểu rõ các khoản phí liên quan.

Đặc biệt, những con số trong bảng minh họa cần được nhìn đúng bản chất. Nếu giá trị tương lai được xây dựng trên các giả định, khách hàng không nên mặc nhiên coi đó là số tiền chắc chắn nhận được.

Ở đây, trách nhiệm phải đến từ cả hai phía. Không thể yêu cầu khách hàng đừng chỉ nhìn vào lợi nhuận nếu quá trình tư vấn lại tập trung quá nhiều vào giá trị tích lũy, đầu tư trong tương lai. Cũng không nên chỉ nhấn mạnh mức quyền lợi bảo hiểm lớn mà thiếu giải thích tương xứng về điều kiện chi trả, loại trừ, chi phí và hậu quả khi chấm dứt hợp đồng sớm.

Nói cách khác, trách nhiệm “hiểu đúng” của khách hàng phải đi cùng trách nhiệm “tư vấn đúng” của doanh nghiệp và người tư vấn.

Hiểu gì trước khi đặt bút ký?

Thị trường bảo hiểm nhân thọ Việt Nam đang trong quá trình điều chỉnh và củng cố lại niềm tin. Theo Bộ Tài chính, 5 tháng đầu năm 2026, tổng doanh thu phí bảo hiểm nhân thọ ước đạt gần 54.824 tỷ đồng, giảm 4,28% so với cùng kỳ; doanh thu phí khai thác mới đạt hơn 8.419 tỷ đồng.

Theo PGS.TS Ngô Trí Long, thách thức hiện nay không đơn thuần là bán thêm bao nhiêu hợp đồng, mà quan trọng hơn là mỗi hợp đồng được bán ra có phù hợp với người mua và người mua có hiểu đầy đủ điều mình cam kết hay không.

Một hợp đồng được ký không phải điểm kết thúc của quá trình bán hàng, mà mới là điểm bắt đầu của một cam kết có thể kéo dài 10 năm, 20 năm, thậm chí lâu hơn.

Vì vậy, trước khi ký, người mua ít nhất phải trả lời được sáu câu hỏi: Mua bảo hiểm để bảo vệ rủi ro gì? Số tiền bảo hiểm là bao nhiêu? Trường hợp nào được chi trả, trường hợp nào bị loại trừ? Phải đóng phí bao lâu? Nếu thu nhập giảm và không thể tiếp tục đóng phí thì điều gì xảy ra? Giá trị hoàn lại trong từng giai đoạn như thế nào?

Nếu những câu hỏi này chưa được giải thích rõ thì chưa nên vội ký hợp đồng.

Người mua cũng cần đọc kỹ quyền lợi bảo hiểm, điều khoản loại trừ, nghĩa vụ kê khai thông tin sức khỏe, thời hạn đóng phí, các khoản phí và giá trị hoàn lại; không nên chỉ nghe giới thiệu về mức quyền lợi lớn nhất rồi cho rằng mọi trường hợp đều được chi trả.

Ở chiều ngược lại, người tham gia phải cung cấp thông tin trung thực, đặc biệt về sức khỏe và tiền sử bệnh theo yêu cầu của doanh nghiệp. Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng không đồng nghĩa bỏ qua nghĩa vụ của người mua. Một thị trường lành mạnh phải dựa trên trách nhiệm của cả hai phía.

Pháp luật hiện hành cũng dành cho người mua thời gian cân nhắc. Theo Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022, với hợp đồng có thời hạn trên một năm, trong 21 ngày kể từ ngày nhận được hợp đồng, bên mua có quyền từ chối tiếp tục tham gia theo quy định.

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng 21 ngày này cần được coi là thời gian để đọc và hiểu hợp đồng, chứ không phải khoảng thời gian để “cất hợp đồng vào tủ”.

Tuy nhiên, bảo hiểm là sản phẩm tài chính phức tạp nên khó có thể đặt toàn bộ trách nhiệm tìm hiểu lên người tiêu dùng. Nếu sản phẩm phức tạp, doanh nghiệp phải giải thích dễ hiểu hơn; nếu bảng minh họa có quyền lợi không được bảo đảm, phải làm rõ đâu là cam kết, đâu là giả định; nếu chấm dứt hợp đồng sớm có thể khiến số tiền nhận lại thấp hơn tổng phí đã đóng, khách hàng phải được biết điều đó ngay từ quá trình tư vấn.

Ở chiều ngược lại, người mua cũng không nên lựa chọn một hợp đồng dài hạn chỉ dựa trên con số minh họa hấp dẫn hay thời điểm dự kiến “hòa vốn”. Với bảo hiểm nhân thọ, bài toán tài chính không chỉ nằm ở số tiền cuối cùng nhận lại. Trong thời gian hợp đồng có hiệu lực, khách hàng đang được bảo vệ trước những rủi ro theo phạm vi và điều kiện đã thỏa thuận.

Do đó, với sản phẩm có cấu phần đầu tư, khách hàng hoàn toàn có quyền quan tâm đến hiệu quả đầu tư, nhưng cần đặt nó bên cạnh những yếu tố quan trọng khác: quyền lợi bảo vệ, chi phí, rủi ro đầu tư, giá trị được bảo đảm và khả năng duy trì hợp đồng trong dài hạn.

Bảo hiểm nhân thọ là một cam kết dài hạn. Khi người mua hiểu đúng điều mình mua, người tư vấn bán đúng nhu cầu và doanh nghiệp minh bạch về quyền lợi, chi phí, rủi ro, giá trị của hợp đồng sẽ không chỉ nằm ở số tiền có thể nhận lại trong tương lai, mà quan trọng hơn là khả năng tạo “tấm đệm” tài chính cho gia đình trước những biến cố khó lường.

HIỀN ANH